facebook

Geslachtshormonen, wat doen ze in de mond?

De bachelorscriptie 'Sex steroid hormones and their influence in the oral cavity: a scoping review' van Julia de Bluts en Romy van Nieuwenhuizen (ACTA) is een van de genomineerden voor de KNMT-GSK Bachelorscriptie Award 2021. In dit artikel vatten zij hun scriptie samen. Ook vertellen de Amsterdamse studenten over hun onderzoek en het belang ervan.
Geslachtshormonen en de mond

Inleiding

Tussen mannen en vrouwen zijn er veel morfologische en fysiologische verschillen die zich op meerdere manieren uiten. Deze verschillen ontwikkelen zich gedurende de levenscyclus zoals tijdens de puberteit, zwangerschap of menopauze waarbij de geslachtshormonen progesteron, testosteron en oestrogeen een grote rol spelen. De hormoonconcentraties variëren per geslacht en per individu en zorgen voor de variaties in bepaalde geslachtskenmerken. Denk hierbij aan de baard in de keel bij mannen door testosteron en de borstontwikkeling bij vrouwen waar oestrogeen een belangrijke rol speelt.

Ook in de mond hebben de geslachtshormonen invloeden die niet onopgemerkt zijn gebleven. In de tandheelkunde is de term ‘zwangerschapsgingivitis’, een ontsteking van het tandvlees door veranderingen in hormoonhuishouding, dan ook zeer bekend. Een ander voorbeeld is de afgenomen speekselproductie bij vrouwen na de menopauze. De hormonen kunnen veel meer doen dan we denken. Naast deze bekende effecten op het tandvlees en het speeksel gedurende veranderingen in hormoonhuishouding hebben de geslachtshormonen ook in perioden wanneer ze minder scherp fluctueren een invloed op de mondgezondheid. Bijvoorbeeld, minder bekend maar zeer interessant zijn de effecten op de aanleg en daarmee de sterkte van het tandglazuur.

Met name is er onderzoek gedaan naar de invloed van hormonen op orale pathologieën en de recente bevindingen roepen veel vragen op. Kennis over de invloed op gezonde orale weefsels kan bijdragen in de preventieve mondzorg. Daarmee focust deze scoping review zich op de vraag wat de geslachtshormonen progesteron, testosteron en oestrogeen voor invloed hebben op de gezonde orale weefsels, zoals glazuur, parodontium en speekselklieren.

Methode

In dit literatuuronderzoek is een uitgebreide zoekopdracht uitgevoerd in de database van PubMed. Uit deze zoekopdracht kwamen 439 artikelen die individueel zijn gescreend op titel, abstract en de volledige tekst. Artikelen werden geïncludeerd wanneer zij informatie bevatten over de invloed van de geslachtshormonen progesteron, testosteron en oestrogeen en hun receptoren op speeksel en de mondgezondheid. Dier studies, studies naar orale kanker en studies met hormoon therapieën of andere therapieën zijn geëxcludeerd. In figuur 1 is het selectieproces gepresenteerd. De resultaten van de geselecteerde artikelen zijn samengevat in deze scoping review.

hormonen

Figuur 1: selectieproces

Resultaten

Uit de zoekopdracht kwamen 18 artikelen naar voren die geïncludeerd konden worden en deze zijn onderverdeeld in 4 onderwerpen: harde en zachte weefsels, speeksel en receptoren. Figuur 2 geeft een beeldende samenvatting van de resultaten.

 

hormonen 2

Figuur 2: Overzicht van de resultaten. BI = BloedingsIndex, DF = Dental Fluorosis, DDE = Developmental Defects of Enamel, BMS = Burning Mouth Syndrome

Harde weefsels

De geselecteerde artikelen betreffende de harde weefsels hebben de focus op glazuur en het alveolaire bot gelegd. Bij de effecten op glazuur komt onder andere naar boven dat afwijkingen in ESR1 en ESR2, genen voor de oestrogeen receptor, correleren met diverse ontwikkelingsstoornissen van het glazuur. De stoornissen die zijn gevonden zijn Dental Fluorosis (DF) en Developmental Defects of Enamel (DDE) waarbij het glazuur poreus is aangelegd. Verzwakt glazuur ontstond ook wanneer er mutaties aanwezig waren in het ESRRB gen, een gen dat zich verwant met de oestrogeen receptor, resulterend in een hogere DMFT-index (Decayed-Missing-Filled-Teeth index). In onderzoek met de focus op het alveolaire bot is er bij mannen met parodontitis een verhoogde testosteron concentratie in het speeksel gemeten. Dit suggereert een effect op parodontale afbraak.

Zachte weefsels

De focus bij de geselecteerde artikelen betreffende de zachte weefsels lag op de gingiva en tong. 
Onderzoek naar de gingiva gaf aan dat hogere waarden van oestrogeen in het speeksel gepaard gaan met een verhoogde bloedingsindex. Daartegenover zijn bij lagere speekselwaarden van oestrogeen verhoogde waarden van MMP8 gevonden, een belangrijk eiwit dat wordt gezien als indicator van de ontsteking bij mensen met parodontitis. Deze twee artikelen beschrijven beide een tegenstrijdig effect van oestrogeen, namelijk enerzijds een verhoogde bloedingsneiging en anderzijds een verminderde mate van ontsteking. Eveneens vertoonde progesteron een verband met een verminderde mate van ontsteking, namelijk afgenomen pocketdiepten. Progesteron heeft ook invloed op de tong; er werd immers een verband gevonden met de expressie van MUC1, een mucosa beschermend eiwit, in patiënten met ‘Burning Mouth Syndrome’ (BMS). Hiernaast werd in deze patiënten ook een verband gevonden met de ernst en duur van de brandende mond klachten. Dit impliceert een invloed van progesteron op de pijnsensatie. Ander onderzoek naar de sensibiliteit in de mond toont aan dat oestrogeen en progesteron invloed hebben op sensorische waarneming van temperatuur en smaak in de mond.

Speeksel en receptoren

Bij onderzoek met de focus op speeksel werd er een toegenomen speekselvloed gevonden bij een verhoogde waarden van oestrogeen. Onderzoek naar receptoren toonde aanwezigheid van de oestrogeen receptoren ER-α en ER-β aan op de speekselklieren. Deze receptoren hebben invloed op de hoeveelheid en de samenstelling van het speeksel. Resultaten uit beide onderzoeken kunnen een verklaring geven voor de welbekende afgenomen speekselvloed bij vrouwen na de menopauze wanneer de oestrogeen concentratie in het lichaam afneemt.

Discussie

Na vele jaren onderzoek naar de invloed van de geslachtshormonen op de mondgezondheid is de relevantie van de rol van deze hormonen tot op heden onbekend en blijft een algehele samenvatting incompleet. Deze scoping review is de eerste die de invloeden op de mondgezondheid die tot dusver bekend zijn samenvat. Uit de beschikbare literatuur blijkt dat geslachtshormonen verschillende processen en weefsels in de mond beïnvloeden. Hoe groot deze invloeden zijn en wat de onderliggende mechanismen zijn is niet goed duidelijk, deels door onvoldoende onderzoek, maar ook door onvoldoende kwaliteit van het onderzoek.

Naast het welbekende ‘zwangerschapsgingivitis’ is vanuit de bevindingen van dit literatuuronderzoek een aantal zaken duidelijk geworden, zoals de invloed van met name de hormonen oestrogeen en progesteron op ontsteking, het speeksel, de sensibele waarneming en glazuursterkte. De rol van testosteron is nog niet helemaal begrepen maar ook nog in mindere mate onderzocht.

Conclusie

De huidige informatie die we hebben over de hormonen roept veel vragen op en geeft mogelijkheden tot verder onderzoek. Het is duidelijk dat de geslachtshormonen in speeksel een rol spelen in de mondgezondheid. Een compleet beeld van deze functies kan in de toekomst een bijdrage leveren in de individuele mondzorg. Dit beeld zou inzicht geven in de tandheelkundige preventie, diagnostiek, etiologie, therapeutische mogelijkheden en prognose van de individuele patiënt. In de tandheelkunde staat een focus op de patiënt als individu centraal. Meer kennis over de rol van geslachtshormonen in de mondgezondheid draagt bij aan het gezond krijgen en aan het gezond houden van de mond.

Breng je stem uit voor de publieksprijs!

Alle genomineerden voor de KNMT-GSK Bachelorscriptie Award 2021

Watch Julia de Bluts en Romy van Nieuwenhuizen, genomineerd voor KNMT-GSK Bachelorscriptie Award on YouTube.
KNMT-GSK Bachelorscriptie Award